Patoz Ne Demek, Patoz Makinesi Ne İşe Yarar?

Tarım ürünlerinin tohumlarını sap ve kabuklarından ayırmaya yarayan ve harman makinesi olarak da bilinen patoz, çiftçinin iş yükünü azaltarak zaman ve işçilik maliyetinden tasarruf sağlayan bir tarım makinesidir.

Bu makinenin fındık harmanı için özel olarak tasarlanmış haline ise fındık patoz makinesi denmektedir. Fındık patozu sayesinde yeşil dış kabuğundan (zuruf) ayrılan fındık, nemin fazla olduğu bölgelerde bile bozulma tehlikesi olmadan güvenle depolanabilmektedir.

Patoz makinesi fındık üretiminin yoğun olduğu Karadeniz bölgesinde sıklıkla kullanılıyor ve buradaki tarımsal faaliyetlerde önemli rol oynuyor. Bu bölgenin yanı sıra Türkiye genelinde kırsal bölgelerde yaygın olarak kullanılıyor.

Bu yazıda patoz ne demek, patoz makinesi ne işe yarar, patoz makinesi türleri nelerdir gibi sorulara yanıt verilerek patoz makinesi fiyatları hakkında da bilgi sunulacaktır.

Patoz Nedir?

Patoz ne demek sorusunun yanıtı olan, bitkilerin tohumlarını başak, koçak veya kabuklarından ayırmaya yarayan ve halk arasında harman makinesi, patos veya sap döver diye de bilinen patoz makinesi icat edilmeden önce, harman bitkilerin el ile dövülmesiyle yapılmaktaydı. Bu süreç hem daha fazla iş gücüne hem de zamana mal olmaktaydı.

İskoçyalı makine mühendisi Andrew Meikle tarafından icat edilen ve adı Fransızca “Batteuse” sözcüğünün Türkçede halk arasındaki söylenişinden gelen patoz sayesinde harman işi oldukça kolaylaşarak zaman ve işçilik maliyetinden büyük tasarruf sağlandı.

18. yüzyılda kullanılmaya başlanan ve 19. yüzyılla birlikte dünya genelinde kullanımı giderek yaygınlaşan ve tarım sektöründeki verimi doğrudan etkileyen patoz makinesi İngilizce’de threshing machine olarak geçmektedir.

Patoz Makinesi Ne İşe Yarar?

Patoz ne işe yarar sorusuna bakıldığında, bu makinenin genel ifadeyle mısır, buğday, arpa gibi tarım ürünlerini döverek, tohumların sap ve dallarından ayrılmasını sağlamaya veya fındıkların dış kabuklarını ayıklamaya yaradığı söylenebilir.

Makine tamburunda dönen ürün elekten geçtikten sonra ürünün çekirdek kısmı dış yüzeyinden fiziksel olarak ayrılır. Bu işlem sayesinde ürün hijyenik hâle gelirken saklama ve paketleme aşamaları için de hazırlanmış olur.
Farklı ürünlere özgü tambur tasarımı değişiklik gösteren makinenin, ayarları değiştirildiğinde birden fazla ürün grubunda kullanımının mümkün olması nedeniyle çok yönlü bir işlev kapasitesi vardır.

Makinelerin farklı üretim ölçeklerine uygun kapasite seçeneklerinin bulunması patoz işi sırasında makinelerin endüstriyel çiftliklerden küçük ölçekli bireysel üreticilere kadar geniş bir tüketici profili oluşmasına neden olmaktadır.

Önceleri sadece tahıllarda kullanılırken 1970’li yıllardan itibaren fındıkta kullanılmaya başlanan fındık patozu aynı zamanda çıkan zurufu hasat bölgesinde bırakarak kabukların doğal gübre haline gelmesini de sağlamaktadır. Fındık patoz makinesi, kabuklu ürünlerin hassas yapısına herhangi bir zarar vermeden ayrıştırma işlemini gerçekleştirir.

Patoz Makinesi Nasıl Çalışır?

Patoz makinesi fındık veya diğer ürünlerin kabuk, sap veya samanlarından ayrılmasını sağlamasıyla dikkat çekerken bu makinelerin nasıl çalıştığı sorusu bunları doğru ve verimli şekilde kullanmak isteyen tarım sektörü çalışanları için önem taşımaktadır.

Makinenin çalışması için öncelikle hasat sonrası toplanan ürünlerin sap veya kabuklarıyla birlikte makine haznesinin beslenmesi gerekir. Bu işlem manuel veya otomatik besleme sistemleriyle yapılabilmektedir.
Bu aşamadan sonra makinanın içindeki döner tambur aracılığıyla ürün kapsül yapısından ayrıştırılır. Dövme tamburunun veya diğer hareketli parçaların çalışması için motordan çıkan hareketi bu parçalara ileten yapıya patoz kayışı adı verilir. Motor için güç kaynağı olan ve kayışın geçtiği dönen metal tekerleğe ise patoz kasnağı denir.

Ürünün parçalara ayrılmasının ardından makinenin elek sistemi sayesinde buğday veya arpa taneleri gibi tohumlar alt hazneye inerken, sap, toz, hafif kabuk parçaları veya başak gibi diğer maddeler dışarı atılır. Bazı modellerde bu işlem makinedeki fan sistemi ile yapılır. Bu sistemde tambur hızı ve elek aralığı ürün türüne göre değişiklik gösterir.

Makine çalışırken kullanıcıların gerekli güvenlik önlemlerini almaları ve önerilen kullanım talimatlarına özen göstermeleri hem kendi güvenlikleri hem de makinenin uzun ömürlü kullanımı için oldukça önemlidir.

Patoz Makinesi Türleri

Patoz makineleri, yapısal özelliklerine, güç kaynaklarına ve ürünleri ayırma şekillerine göre farklı sınıflara ayrılır.
Yapısal açıdan bakıldığında, bir yere sabitlenerek kullanılan sabit patozlar ve farklı bölgelerde kullanılmak üzere traktörle taşınarak mobil kullanıma olanak sağlayan taşınabilir patozlar vardır. Arabalı veya gezer patoz olarak da bilinen tür taşınabilir patoz türü arasında yer almaktadır.

Güç kaynakları açısından bakıldığında ise bu makineleri genel olarak elektrikle çalışan elektrikli patozlar, motorla çalışan benzin veya dizel patozlar ve son olarak traktörün kuyruk mili (PTO) çıkışından enerji alarak çalışan patozlar şeklinde sınıflandırmak mümkündür.

Traktörle çalışan bazı gelişmiş modellerde, ürün ayrıştırıldıktan sonra doğrudan çuvala aktarılarak depolama veya kurutmaya hazır hale gelir. Özellikle zaman ve iş gücü açısından oldukça tasarruf sağlayan bu modeller şaftlı çuvallamalı kombine patoz olarak bilinmektedir.

Bir başka sınıflandırma ise makinelerin ürünleri ayırma türüne göre yapılmaktadır. Buna göre, çeşitli teknolojik donanıma sahip olan ve modern patozların alt türlerinden olan savurmalı patozlar sistemlerindeki fan sayesinde hafif parçaları savurarak ürünleri temizler ve isimlerini buradan alırlar.

Bununla birlikte Türkiye’de “Kara Patoz” olarak bilinen ve sadece dövme ve eleme işlemiyle ayrıştırma yapan savurmasız patozların ise günümüzde çok fazla türü ve üretimi yoktur.

Toplamda üç gruba ayrılan fındık patozu türleri ise diğer patoz türlerine oldukça benzerlik gösterse de bunlar fındığın yeşil kabuğunu ayırmak için tasarlandığından daha hassas dövme mekanizmalarına sahiptir.
Bunlardan traktörlü fındık patozu büyük arazilerde kullanıma uygunken, arabalı patozlar tek kişinin kullandığı küçük arazilerde kullanılmaktadır. Küçük tip (portatif) fındık patozu ise küçük yerleşkelerde tercih edilmektedir.

Fındık Patozu Nasıl Kullanılır?

Diğer patoz makinelerininkine benzer mantıkla çalışan fındık patozunun kullanımı oldukça basittir. Öncelikle uygun kıyafet giyimi, yeterli kullanım bilgisine sahip olmak, makine çalışırken elle müdahalede bulunmamak veya makineye yeterli uzaklıkta bulunmak gibi güvenlik önlemleri yerine getirilir.

Ardından makinenin haznesine yeterli miktardaki ayrıştırılacak fındık konur, makinenin şalteri açılır, patoz makinesinin çıktı borularına geniş çuvallar bağlanır ve son olarak patoz hortumuyla fındıklar çekilir.

Makinenin büyük olması durumunda birden fazla kişiye ihtiyaç duyulur. Bu kişilerden biri fındıkları patoza vurmak için hortumun başında fındık çekerken, diğer bir kişi alandaki fındıkları tırmıkla düzelterek hortumun çekeceği alanı düzenler. Birkaç kişi çuvalların dolmasını bekleyerek, bunlar dolduktan bunları alıp yerlerine yenilerini yerleştirir. Taşıma, çuval ve hazne kontrolü için birkaç kişiye daha ihtiyaç duyulur.

Patoz Makinesi Fiyatları

Patoz makinası fiyatları, ürünün kullanım amacına, boyutuna, motor gücüne veya üretim kapasitesi gibi özelliklerine göre oldukça değişkenlik göstermektedir.

Ürün alımı yaparken ürünün kullanılacağı arazi veya dönüm derecesi gibi özelliklerin yanı sıra; ürünün yedek parçasının olup olmadığına, varsa yedek parçaların fiyat aralıklarına, garanti süresine, makine firmasının yetkili servisi gibi makineyle ilgili özelliklere de dikkat etmek gerekmektedir.

Elektrik motoruyla çalışan küçük (kompakt) modeller, daha düşük güç ihtiyacı ve sınırlı işleme hacmine sahip olduğundan giriş segmentinde yer alırlar. Daha çok küçük işletmelerin ve bireysel kullanıcıların tercih ettiği bu modeller ekonomik seçenekler arasındadır.

Traktör gücüyle çalışan geniş tamburlu sistemler ise daha yüksek performans sunarken genellikle büyük çaplı üretim yapan çiftliklerde kullanılırlar. Bu nedenle fiyatları da daha yüksektir.

Bununla birlikte günümüzde fiyat-kalite dengesini sağlayan çok fazla çeşide erişmek mümkündür. Tarım sektörü çalışanlarının bunları tek başına veya başka üreticilerle birlikte satın alıp kullanma imkanı olduğu gibi kiralayarak kullanma seçenekleri de vardır.

Bu yazıda özetle; patoz yani harman makinesi nedir, ne işe yarar, nasıl çalışır, patoz ve fındık patoz makinesi türleri nelerdir gibi konulara değinilmiştir.

Tarım, özellikle fındık sektöründe sıkça kullanılan, ürünün tohumunu dış katmanından ayıran makinelere patoz denmektedir. Özelliklerine göre birçok farklı türü bulunan patozun kullanım şekli ve fiyatı ürünün modeline göre değişiklik göstermektedir.