Koyun Kırkma Neden Yapılır, Faydaları Nelerdir?

Koyun yetiştiriciliği insanlık tarihi kadar eski bir tarım faaliyetidir. Orta Çağ’dan itibaren İngiltere’de koyun kırkma şölenleri düzenlenmiştir. İngiliz yün ticareti ekonomisinde oldukça önemli bir yer kaplamıştır. Bu uygulamanın temel amacı koyun postu ve yapağı üretmektir. Bununla birlikte hayvan sağlığı, verimlilik ve refah açısından önemli faydaları vardır.

Koyun Kırkma Ne Demek?

Koyun kırkma, küçükbaş hayvancılıkta yaz mevsiminin gelmesiyle birlikte sıcaklıkların artmasıyla hayvanların vücutlarındaki yünlerden kurtulması için faydalı bir işlemdir. Koyun kırkımı genellikle yılda bir kez hem elle makaslı kırkım hem de mekanik ya da elektrikli kırkma makineleriyle yapılır. Ortalama on beş gün boyunca sürer ve sürüdeki koyun sayısına bağlı olarak değişkenlik gösterir. Kırkım yapıldıktan sonra gömlek şeklinde çıkarılan kıl örtüsüne yapağı adı verilir. Koyundan çıkarılan yapağının tümüne gömlek veya tulum denir. Temizlenmiş ya da yıkanmış gömlek ise yün adını almaktadır. İşlenebilir hammaddesi haline gelen yapağı el sanatları, tekstil, izolasyonda ya da dolgu maddesi olarak kullanılır.

Koyun Neden Kırkılır?

Koyun kırkma sürüde bulunan hayvanların refahı ve sağlığı bakımından oldukça önemlidir. Asıl amaç koyunun gelişimine katkı sağlamak ve koyun postu elde edilerek yününden yaralanmaktır. Ayrıca sıcaklık arttığı zamanlarda koyunun kuyruğunda oluşabilecek yaranın önüne geçerek cilt sağlığını korur. Aynı zamanda küçükbaş hayvanlara bulaşan parazitleri de engeller. Yün tabakasından dolayı yaz aylarında koyunun ısınmasıyla yaratabileceği stres koşullarının oluşumunu önler.

Koyun Kırkma Zamanı

Kırkımın başlangıcı; yün yağının erimesiyle ve yapağıda kabarıklık görüldüğü zamandır. Yapağı gömleğindeki yağ salgılanarak koyunu terletir ve kolay kırkım yapılır. Ülkemizde koyunlar çoğunlukla Mayıs-Haziran ayları arasında kırkılmaktadır. Yılda yalnızca bir kez yapılması yeterliyken daha hızlı uzamış yünlere sahip olan ırklarda iki kez koyun kırkımı yapılır. Koyunlarınızı kırkmak için yılın en iyi zamanı kuzulama dönemi öncesi ve sıcak yaz günleri başlamadan ilkbahar başıdır. Kuzulama mevsiminden önce kırkılmasının birçok faydası vardır. Doğum esnasında koyunların daha temiz kalmasına ve kuzuların annelerinin memelerini bulmasına büyük kolaylık sağlar. Kırkılan koyunlar daha çok vücut ısısına ulaşmak için ot tüketimini artırırlar. Bunun sayesinde doğumdan önce ekstra besin kazanırlar. Koyunlarınızı doğurmadan yaklaşık 1 ay önce kırkmaya başlamalısınız. Kırkma stresini atmaları için onlara zaman vermek önemlidir. Cotswold, İzlanda ve Lincoln gibi hızlı yün ırkına sahipseniz yaz sonu veya sonbahar başında kırkmak önerilmektedir. Kırkılacak hayvanlar bir günlük aç bırakılmalıdır. Kırkım aydınlatılmış, temiz, rüzgârlı olmayan ve geniş bir yerde gerçekleşmelidir. Kırkımda öncelikle koçlardan sonra toklu ve kuzular ardından doğum yapmış koyunlar en sona bırakılmalıdır. Kırkımda meydana gelebilecek kesik yaralarına karşı tentürdiyot olmalıdır.

Koyun Kırkma Makinesi Nedir?

Kırkım yöntemleri makasla ve makineli olmak üzere ikiye ayrılmaktadır. Eskiden kırkma elle makasla yapılırdı. Makasla kırkımda koyunlar yatırılır. Ayakları çapraz bağlanır. Yapağı makasın iki bıçak arasına sıkıştırılıp kırpılarak parçalar halinde kesilir. İlk olarak sırttan başlanarak önce bir taraf sonra diğer taraf makasla kırkılır. Koyun kırkma makinesi ile kalan yapağının alınması gerekir. Elle makasla yapılması hem zaman kaybı yaratır hem de koyunlarda daha fazla yün kalmasına neden olur. Günümüzde elektrikli kırkım makineleri daha çok kullanılmaktadır. Bu makineler el aleti, tarak ve kesiciler olmak üzere üç ana parçadan oluşur. Tarakta daha fazla diş bulunması sayesinde cilde daha yakın kesilir. Deriye yakın yerden kesilmesiyle yapağı verimi artış göstermektedir. Koyun kırkma makinesi ile kırkma işleminde ilk başta yavaşça sırtüstü yatırılarak karnı açıkta dört bacağı havada olmalıdır.

Koyunun göbeği en kirli olan yeridir. Bu nedenle göbek kısmından başlayarak ilk darbeyi sağa daha sonra sol tarafa vurarak aradaki yünü kesilir. Daha sonra arka bacaklar ve kasıkların iç kısımlarını kırpılır. Ardından göğüs, boyun ve çene kesilir. Sol omuz, sırt ve sağ taraftan devam edilir. Son adım olarak sağ bacak ve arka kısmı kırkılır. Yünü satmak istiyorsanız kıvırıp rulo haline getiriniz. Bu haliyle kolayca satışa sunabilirsiniz.

Koyun Kırkımının Hayvan Sağlığına Faydaları

Koyun kırkımı yalnızca ticari anlamda değil, ayrıca hayvan sağlığının korunması açısından oldukça önem taşımaktadır. Günümüzde büyük koyun sürülerinin kırkım işlemi başlamadan önce toplanarak özenle muayene edilir. Parazitlerle karşılaşıldığında tedavi edilir. Koyun kırkma makinesi kullanımı sırasında koyunlarınızın şişman mı zayıf mı olduğunu vücut şekillerinden daha iyi anlamanıza yardımcı olur. Bazı koyunlarda iki bazıların da ise dört meme ucu vardır. Kırkma sırasında meme ucunun sayısını öğrendiğinizde yanlışlıkla herhangi birini kesme tehlikesinden kurtulmuş olursunuz. Koyununuzun sağlıklı olduğu tırnak makasını eritip yağlayan ve yünün rahatça çıkmasına yardımcı olan bol miktarda lanolin (yağ bezlerinde üretilen mumsu madde) üretmesinden anlaşılır.

Avustralya’da modern toplu kırkma yünü çıkarma, yün masasına sermek, etek, rulo ve polar kumaşı sınıflandırılır. Daha sonra uygun yün kutusuna konulur ve taşınana kadar saklanıp ve preslenir.

Koyun Postu Nerelerde Kullanılır?

Koyun postu ilk çağdan itibaren insanlar tarafından dekor, giyim ve sağlık alanlarında kullanılmaktadır. Koyun derisi veya koyun postu, kürkü üzerinde bırakılmış koyun derisidir. Koyun derisinde ise tabaklamadan önce kürkü çıkarılır. Geriye kalan koyun derisi, ticari deriler arasında en hafif olanı ve dokunuşu yumuşak ve kadifemsidir.

Gözenekler belirgin ve eşit aralıklarla yerleştirilmiştir. Buna zig derisi adı verilir. Örneğin merinos yünü cilde temas eden yumuşaklığı, çok yönlülüğü, dayanıklılık ve teknik açıdan avantajları ile dünya genelinde ünlüdür. Merinos ırkı Avustrulya’da yıl boyunca yetiştirilerek yenilenebilir doğal bir ürün olarak elde edilmesi sağlanır. Medikal koyun postu doğal tabaklama yöntemiyle merinos koyularından elde edilir. Kokusuz, hijyenik ve sağlıklıdır. Aynı zamanda nötr seviyede olduğu için negatif ya da pozitif etkiyi dengeler. Cambridge Üniversitesi Çocuk Bakım ve Gelişim Bölümü’nde yapılan araştırmaya göre kuvözde bazı prematüre bebeklerin koyun postu sayesinde daha az ağladığı ve enerji harcadığı tespit edilmiştir. Bu nedenle bebeklerde kısa sürede kilo alımı gözlemlenmiştir. Aynı zamanda eklem ağrılarına iyi gelir ve uyku problemini çözmeye yardımcı olur.

Sonuç olarak, koyun kırkma koyun yetiştiriciliğinin vazgeçilmez ve önemli bir parçasıdır. Bu işlem sonucunda elde edilen yün gibi değerli bir ürün ortaya çıkar. Modern teknikler kullanılarak yapılan kırkım hayvanın strese girmesinin önüne geçer ve verimlilik artar. Koyun kırkımı zamanlaması iklim şartlarına göre belirlenmelidir. Koyun yünü hem endüstriyel anlamda hem de sağlıkta bize birçok faydası sağlamaktadır. Koyun yetiştiriciliği yapan üreticilerimiz doğru yöntemlerle istedikleri kazancı elde edeceklerdir.