İran, İsrail, ABD Savaşı Türk Tarımını Nasıl Etkileyecek?

Gözümüz haber kanallarında her akşam güncellenen Orta Doğu haritalarına kilitlenmişken, sınır ötesinde uçuşan füzelerin gölgesinde aslında kendi tarlalarımızda kopan fırtınayı bazen gözden kaçırıyoruz. Bölgesel bir savaşın ayak sesleri küresel piyasaları sarsarken, Türk tarımı bir yandan gökyüzünden düşebilecek füzelerin yarattığı ekonomik dalgalanmalarla, diğer yandan bizzat gökyüzünün kendisiyle, yani iklimle mücadele ediyor.

Tarımsal üretimimiz şu sıralar adeta iki ateş arasında. Bir tarafta doğanın dengesizleşen yüzü, diğer tarafta jeopolitik satranç tahtasının acımasız hamleleri var. Peki, bu karmaşık denklem tabağımızdaki yemeği, çiftçimizin cebindeki parayı ve ülkemizin tarımsal geleceğini nasıl etkileyecek? Gelin, sadece sorunlara ağıt yakmak yerine, rasyonel ve ayakları yere basan çözüm önerilerine yakından bakalım.

İklim ve Çevre Koşullarının Tarımsal Üretime Doğrudan Etkileri

Küresel siyasetin harareti artarken, tarlalarımızdaki iklimsel anormallikler de kendi krizini yaratıyor. Son yıllarda çiftçimizin en büyük korkulu rüyası ne döviz kuru ne de enflasyon; en büyük tehdit ansızın bastıran zirai don olayları ve ardından gelen şiddetli sel felaketleri. Bahar aylarında tomurcuklanan umutlar, bir gecede yaşanan ani sıcaklık düşüşleriyle kavrulup gidiyor. Zirai donun vurduğu bahçelerde rekolte kaybı yaşanırken, bozulan yağış rejiminin getirdiği seller, tarladaki tohumu ve verimli üst toprağı söküp götürüyor.

İşin içine bir de sanayileşme ve plansız kentleşmenin faturası olan çevre kirliliği girdiğinde, toprağın ve su kaynaklarının kimyası bozuluyor. Zehirlenen topraktan bereket fışkırmasını beklemek, kurak bir tarlaya bakıp bulutsuz gökyüzünden yağmur ummak kadar safça bir iyimserlik olur. Çiftçimiz zaten iklimin ve kirliliğin yarattığı bu tahribatla yorgun düşmüşken, şimdi bir de Ortadoğu kaynaklı küresel maliyet şoklarını göğüslemek zorunda kalıyor.

Jeopolitik Gerilimin Girdi Maliyetlerine Yansıması ve Destek İhtiyacı

İran, İsrail ve ABD arasındaki tırmanan gerilim, savaşın sadece mermilerle değil, varillerle ve gemilerle de yapıldığını bize bir kez daha hatırlatıyor. Kriz ortamının tarım sektörümüzdeki en kırılgan noktasını maalesef tarımsal girdi maliyetleri oluşturuyor. Özellikle üre başta olmak üzere azotlu gübrelerin tedarik zincirinde yaşanması muhtemel aksaklıklar kapıda. Gübreye erişim zorlaştıkça maliyetler artacak; bu da tahıllar ve yem hammaddeleri gibi sofranın temelini oluşturan ürünlerde zincirleme bir zam fırtınası yaratacak.

Sınır ötesinde tansiyon yükseldikçe, bizim tarladaki mazot pompası da adeta kendi çapında bir ateşleme yapıyor. Taraflar arasındaki operasyonlar neticesinde Petrol ve mazot fiyatlarındaki yukarı yönlü ivme, sadece traktörün kontağını çevirmeyi değil, o ürünün tarladan çıkıp manav tezgahına gelmesine kadar geçen tüm lojistik sürecini vuruyor. Bu noktada kamu otoritelerinden beklenen, çiftçiyi küresel krizin insafına terk etmemesidir. Uzmanların üzerinde uzlaştığı çözüm gayet net:

Genel ekonomik tedbirler çerçevesinde, üreticiye yönelik mazot ve yakıt desteklerinin zaman kaybedilmeden güçlendirilmesi şart.

Gübre ve yakıt giderlerine yönelik sağlanacak hızlı ve etkili bir sübvansiyon mekanizmasıyla, çiftçinin toplam üretim maliyetlerinde yüzde 10 oranına kadar bir avantaj yaratılması gerekiyor.

Kriz Döneminde Dış Ticaret Stratejileri ve Stok Yönetimi

Krizler her zaman sadece tehdit üretmez; akılcı yönetildiğinde stratejik fırsat pencereleri de sunar. Bölgesel tedarik zincirlerinin kırıldığı bu süreç, Türkiye’nin ihracat potansiyeli için önemli boşluklar yaratıyor. Özellikle Antep fıstığı, elma, karpuz, nar, kivi ve tahıl grupları, doğru stratejilerle küresel pazarda elimizi güçlendirecek ürünlerin başında geliyor.

Ancak bu fırsatı değerlendirmek, “ürettiğimizi hemen satalım” sığlığından çıkıp kurumsal güvenceyle hareket etmeyi gerektiriyor. Bu bağlamda, dış ticaret ile iç piyasa dengesini korumak için hayata geçirilmesi gereken somut adımlar şunlardır:

• Kamu Güvenceli Stok Politikası: Özellikle Antep fıstığı gibi katma değeri yüksek ürünlerde, kamu kurumsallığı güvencesinde yürütülecek ve ilave yeniden ihracat (re-export) koşullarına bağlı bir stok politikası acilen devreye alınmalıdır.
• Re-Export Yönetimi: Un, makarna, tahıllar ve yem hammaddeleri gibi stratejik ürünlerde, mevcut üretim kapasitemizi fırsata çevirecek dikkatli ve kontrollü bir yeniden ihracat mekanizması kurulmalıdır.
• Çift Taraflı Arbitraj: Yaş meyve grubunda, sadece döviz girdisi odaklı değil; hem yerli üreticinin emeğini koruyan hem de vatandaşın iç piyasadaki uygun fiyatlı gıda ihtiyacını gözeten, iki yönlü ve dengeli bir ticaret politikası benimsenmelidir.

Dolayısıyla jeopolitik risklerin tarımımız üzerinde yaratacağı maliyet baskılarını inkar edemeyiz. Ancak doğru takas formülleri, akılcı stok politikaları ve çiftçinin sırtındaki yükü hafifletecek zamanında desteklerle bu fırtınalı dönemi sadece hasarsız atlatmakla kalmaz, lehimize de çevirebiliriz. Unutmayalım; sınır güvenliği ne kadar önemliyse, gıda güvenliği ve tarımsal bağımsızlık da o kadar hayati bir milli güvenlik meselesidir.